Rynek w Lelowie należy czytać jak dokument przestrzenny. Po lokacji miasta na prawie magdeburskim był centrum nowego układu: od niego wychodziły ulice, przy nim koncentrował się handel, a wokół niego narastała zabudowa mieszczańska. Jeżeli zamek symbolizował władzę królewską, rynek pokazywał codzienną energię miasta.
W średniowiecznym i nowożytnym mieście rynek nie był placem dekoracyjnym. Był narzędziem gospodarki. Tu zawierano transakcje, sprzedawano żywność i rzemiosło, wymieniano informacje, a podczas jarmarków i targów miasto otwierało się na okoliczne wsie oraz dalsze szlaki. W przypadku Lelowa znaczenie rynku wzmacniało położenie przy drodze i funkcja dawnego ośrodka powiatowego.
Co pokazała archeologia
Prace archeologiczne prowadzone w centrum Lelowa odsłoniły znaczną część dawnego rynku pokrytego drobnym brukiem kamiennym. Badacze natrafili także na relikty jatek, monety z różnych okresów oraz ceramikę. Te znaleziska są ważne, bo pokazują ciągłość użytkowania placu: od średniowiecza po czasy znacznie bliższe współczesności.
Rynek przechowuje warstwy pamięci. Jedna dotyczy miasta lokacyjnego i prawa magdeburskiego, inna handlu nowożytnego, jeszcze inna wielokulturowego Lelowa. Dlatego opis rynku powinien łączyć urbanistykę z historią społeczną: pytaniem nie jest tylko, gdzie stała dana budowla, ale kto korzystał z tej przestrzeni i po co.
Punkt odniesienia
Dla dalszych badań rynek może być osią porównania. Warto zestawiać go z dawnymi mapami, lokalizacją bram, przebiegiem ulic oraz miejscem zamku. Dopiero wtedy widać, że Lelów nie był zbiorem luźnych punktów historycznych, ale zorganizowanym miastem o czytelnej logice.