Stary Lelów, utożsamiany z dzisiejszym Staromieściem, jest jednym z najważniejszych punktów wyjścia do historii całej miejscowości. Najstarsza wzmianka z 1193 roku pokazuje, że nie mówimy o pustym miejscu, lecz o zorganizowanej osadzie z funkcjami gospodarczymi. Źródła wspominają targi i karczmę, a więc elementy związane z ruchem, handlem i obsługą przybyszów.
To ważne przesunięcie perspektywy: Lelów nie zaczyna się dopiero w momencie lokacji miasta w XIV wieku. Lokacja była przeorganizowaniem wcześniejszej przestrzeni, a nie stworzeniem historii od zera. Właśnie dlatego nazwy takie jak Stary Lelów, Staromieście czy Antiqua Civitas Lelow są tak cenne.
Przedlokacyjny ośrodek
W Staromieściu funkcjonował ważny punkt osadniczy, religijny i gospodarczy. Badacze zwracają uwagę na rolę kościoła, bliskość wody oraz dogodne warunki obronne i komunikacyjne. Jeżeli w 1193 roku źródło notuje karczmę i targ, można przypuszczać, że zaplecze osadnicze musiało kształtować się wcześniej, choć brak starszych dokumentów nie pozwala tego łatwo opisać.
Archeologia jest tu szczególnie potrzebna. Dokumenty zachowują tylko ułamek rzeczywistości, zwłaszcza dla XII i XIII wieku. Badania przedlokacyjnego Lelowa mogą odpowiedzieć na pytania o zasięg osady, charakter zabudowy, relacje z drogami oraz moment, w którym ciężar życia przeniósł się do nowego miasta.
Translokacja
W latach 1340/41, za Kazimierza Wielkiego, nastąpiła lokacja Lelowa w nowym układzie miejskim. Starszy ośrodek nie zniknął jednak z pamięci. Stał się punktem odniesienia: miejscem wcześniejszym, od którego odróżniano nowy Lelów. Ta dwoistość jest jedną z najciekawszych cech lokalnej historii.